Polski

Anatomia I Fizjologia Rozrodu Knurów

Artykuł ukazał się w "Hoduj z głową" nr.6 (listopad/grudzień 2010)

Knur jest niedocenianą drugą połową sukcesu „rozrodczego” stada.W wielu przypadkach to od jego płodności uzależniony jest końcowy wynik produkcyjny fermy.Pomimo świadomości ,że do „tanga trzeba dwojga” czyli do zapłodnienia komórki jajowej żeńskiej potrzebny jest plemnik ,knur nadal traktowany jest w wielu gospodarstwach po macoszemu.Istniej wiele opracowań na temat „części żeńskiej” tj.loszek,loch ich wymagań w różnych okresach życia itp. itd. co do „części męskiej” dostępnych opracowań jest znacznie mniej ,a wiele kwestii np.fizjologia i patologia produkcji nasienia jest nadal w dużej części tajemnicą.Knur i jego materiał genetyczny stanowi o postępie genetycznym w danym stadzie.Wymiana własnych knurów lub zakup nasienia z zewntrz są konieczne aby wykorzystać ciągle ulpszany potencjał lini męskiej.W stadach gdzie loszki remontowe są namnażane a nie kupowane z zewnątrz,to knur jest głównym „dostawcą” nowinek genetycznych.W poniższym artykule postaram się przedstawić podstawowe informacje na temat anatomi układu rozrodczego knura i fizjologi produkcji nasienia.

Anatomia i fizjologia

Płeć męska u świń determinowana jest już około 20-40 dnia życia płodowego.Wtedy to dochodzi do podjęcia decyzji ,że pszyszła świnka będzie knurkiem.Mniej więcej w tym samym okresie główny hormon męski –testosteron jest już obecny w płodach męskich.Kolejny znaczny wzrost koncentracji tego hormonu obserwowany jest dopiero w okresie poprzedzającym dojrzałość płciową knura.Układ rozrodczy męski składa się w uproszczeniu z parzystych:jąder,najądrzy,nasieniowodów ,nieparzystego prącia oraz dodatkowych gruczołów płciowych tj.gruczołów pęcherzykowych,prostaty i gruczołów opuszkowo-cewkowych.Głównym zadaniem układu jest ciągła produkcja nasienia,jego wyprowadzenie na zewnątrz i zdeponowanie w drogach rodnych samicy.

narzady rozrodcze knura

Fot.Dr Dwane Davis w modyfikacji własnej

Jądra-są bardzo duże w porównaniu do masy ciała knura.Masa jednego jądra niejednokrotnie jest większa niż 400g.Na tak dużą masę jądra składają się głównie kanaliki nasieniotwórcze-stanowią około 90%masy narządu. Ciekawostką jest ,że łączna długość kanalików jądra to kilka kilometrów.Główną funkcją jądra jest produkcja nasienia i hormonów płciowych niezbędnych do regulacji tworzenia plemników czyli spermatogenezy.W jądrze zwykle nie obserwuje się funkcjonalnych plemników ,aż do około 4 miesiąca życia natomiast ich liczba rośnie od momentu uzyskania przez knura dojrzałości płciowej tj. około 5-6 miesiąc życia.Dzienna produkcja nasienia wzrasta wraz z wiekiem knura i osiąga maksimum około 18 m iesiąca życia.Według różnych badaczy dzienna produkcja nasienia dojrzałych knurów mieści się w przedziale 12-18 miliardów plemników/dobę.Zmiany starcze u knurów uwidaczniają się w wieku około 4 lat i przyjmuje się,że jest to maksymalny wiek knura w stadzie.W stadach zarodowych knury eliminuje się zwykle w wieku 36 miesięcy.

Na podstawie S.Wierzbowskiego w modyfikacji własnej

Proces tworzenia plemników czyli spermatogeneza podlega regulacji hormonalnej.Podobnie jak u samic mózg knurów wytwarza szereg substancji hormonalnych ,które prowadzą do produkcji określonych substancji w samym jądrze.Naczelną rolę pełni gonadoliberyna GnRH ,której uwolnienie prowadzi do wytworzenia w innej części mózgu hormonów LH( hormon luteinizujący) i FSH (hormon wzrostu pęcherzyka)-nazewnictwo tych hormonów zostało przejęte od nazw analogicznych hormonów żeńskich i może być mylące ponieważ hormon LH nie prowadzi do luteinizacji a FSH do wzrostu pęcherzyka u samców.Jądro w odpowiedzi na hormon LH produkuje główny płciowy hormon męski czyli testosteron ,natomiast w odpowiedzi na FSH produkuje wiele różnych substancji regulatorowych takich jak np.inhibina,białko wiążące androgeny i estrogeny.Substancje wytwarzane w jądrze w odpowiedzi na hormony mózgowe są konieczne w procesie tworzenia plemników.Cały proces tworzenia nasienia jest wieloetapowy.W zarysie polega on na przebiegających po sobie podziałach komórek-od komórek pierwotnych do komórek wysoce zróżnicowanych tj. dojrzałych.Z jednej komórki pierwotnej powstaje 256 komórki zróznicowane,a właściwie nie powstaje a może powstać ,ponieważ zakładając około 30% strat komórkowych można w przybliżeniu powiedzieć,że podziały z jednej komórki macierzystej dają około 200 dojrzałych plemników.

cykl spermatogenezy

Proces spermatogenezy zachodzi 24h na dobę,7 dni w tygodniu i 365 dni w roku ,a łączny czas na wykształcenie się dojrzałej komórki płciowej męskiej czyli plemnika i uwolnienie go do kanalików jądra zajmuje u knura około 34-36 dni.Żeby jądra knura mogły produkować pełnowartościowe plemniki około 60 dnia życia płodowego jądra ulokowane w jamie brzusznej ,gdzie się początkowo rozwijają ,zaczynają swoją wędrówkę w kierunku worka mosznowego.Proces zstępowania jąder ukończony jest tuż przed lub zaraz po porodzie knurka.Fizjologicznym uzasadnieniem tego zjawiska jest zapewnienie jądrom temperatury niższej niż temperatura ciała o około 2-2,5 stopnia Celciusza ,co jest niezbędne do prawidłowej spermatogenezy.Niezstąpienie jąder do worka mosznowego generuje ograniczenie płodności knura tj.wtedy kiedy jedno jądro niezstąpiło-wnętrostwo jednostronne lub całkowitą niepołodność tj. wtedy kiedy oba jądra niezstąpiły-wnętrostwo obustronne.Utrzymanie odpowiedniej temperatury „pracy” jąder czyli termoregulacja jąder, zachodzi również przy pomocy uwarunkowań budowy anatomicznej worka mosznowego,mięśnia dźwigacza jąder oraz specyficznego ukladu naczyń krwionośnych jądra w postaci splotu wiciowatego.Worek mosznowy wyścielony jest od wewnątrz specjalną błoną kurczliwą która wraz ze spadkiem temperatury marszczy -czyli zmniejsza powierzchnię utraty ciepła- lub wraz ze wzrostem temperatury wygładza -czyli zwiększa powierzchnię utraty ciepła -skórę moszny.Mięsień dźwigacz jądra kurczy się i tym samym podciąga jądro w kierunku jamy brzusznej przy spadku temperatury lub rozkurcza się i opuszcza jądro w głąb worka mosznowego przy wzroście temperatury otoczenia.Specyficzny układ krwionośny jądra (splot wiciowaty)polega na wzajemnym „przenikaniu” się naczyń tętniczych i żylnych.Cieplejsza krew tętnicza wpływająca do jądra jest zchładzana przez zimniejszą krew żylną wypływającą z jądra.Taka wzajemna interakcja naczyń krwionośnych pozwala na schłodzenie krwi tętniczej jeszcze przed jej wpływem do jądra z temperatury około 38,9 stopnia Celciusza do temperatury około 36,7 stopnia Celciusza.Ciekawostką jest fakt,że np. u gryzoni jądra zstępują do moszny okresowo tj.tylko w okresie rui,natomiast niektóre ssaki np. hipopotam mają jądra zawsze wewnątrz ciała i nie posiadają worka mosznowego.

Najądrze-ściśle przylega do jądra i jest również bardzo duże u knura.Nająrze składa się z głowy najądrza gdzie trafiają plemniki z kanalików jądra, trzonu i ogona najądrza gdzie plemniki są magazynowane.Łączna długość poskręcanych przewodzików najądzrza knura to nawet około 50-60 metrów.Ta imponująca długość przewodzików najądrza powoduje ,że plemniki pokonują ten dystans w około 10-14 dni.Czas przejścia nasienia przez najądrze jest między innymi konieczny do nabrania przez plemniki zdolnośći ruchu-pomomo faktu ,że w najądrzu plemniki pozostają nieruchome,pozbycia się pozostałośći rozwojowych (kropla protoplazmatyczna) ,pozbycia się tzw. czynników aglutynacyjnych czyli innymi słowy przejście przez najądrze prowadzi do ostatecznego dojrzewania plemników.Plemniki magazynowane są w ogonie najądrza gdzie czekają na ejakulację w wyniku skurczów mięśni gładkich dróg wyprowadzających nasienie na zewnątrz.Pojemność ogona najądrza wacha się w zależności od wieku od około 40-200 miliardów plemników czyli najądzrze jest w stanie pomieścić około 3-14 dniową produkcję nasienia.W momencie odstąpienia od pozyskiwania nasienia knurów, nadmiar plemników usuwany jest mimowolnie z ogona najądrza wraz z moczem po około 10-14 dniach od ich zgromadzenia.Jednak kunry ,które były przyzwyczajone do częstego oddawania nasienia mogą na taki „przestój”w pobieraniu zareagować zapaleniem jąder lub najądrzy.Dlatego z praktycznego punktu widzenia knur powinien być „pobierany” przynajmniej raz na tydzień i to bez względu na to czy jego nasienie jest nam w danym momencie potrzebne czy też nie.Taką samą zasadę stosujemy w trakcie leczenia knura kiedy to odstawiamy go np.na kilka tygodni od „pobierań” celem poprawy jakości nasienia. Sumując czas powstawania plemników czyli około 34-36 dni z czasem potrzebnym na przejście nasienia przez najądrze tj. 10-14 dni uzyskujemy czas niezbędny do pozyskania nasienia powstałego w danym cyklu spermatogenetycznym czyli w sumie około 44-50 dni (6-7 tygodni)Okres tych 6-7 tygodni ma duże znaczenie praktyczne,ponieważ przy jakichkolwiek zaburzeniach spermatogenezy jest to minimalny czas jaki należy odczekać na koleją ocenę nasienia knura.Mówiąc inaczej minimum tyle czasu trzeba czekać aby być pewnym czy knur „poprawił” nasienie i nadaje się do dalszej eksploatacji czy też nie.W praktyce bardzo wartościowe knury ocenia się nawet po 2 pełnych cyklach spermatogenetycznych(12-14 tygodni) i dopiero wtedy gdy nadal nie poprawiają nasienia eliminuje sie je ze stada.Niestety w praktyce duża część knurów jest eliminowana ze stada ze względu na brak poprawy jakości nasienia nawet po podjęciu odpowiednich interwencji terapeutycznych.

Nasieniowód-nasienie z ogona najądrza wędruje do kolejnego odcinka układu rozrodczego czyli nasieniowodu.Nasieniowód początkowo przebiega wzdłuż najądrza a potem kieruje się w stronę jamy brzusznej i kończy się na tzw. wzgórku nasiennym gdzie uchodzi do cewki moczowej kończącej się na żołądzi prącia.

Gruczoły płciowe dodatkowe

Gruczoły pęcherzykowe-u knurów mają kształt piramidalny i są bardzo duże.To one produkują główna objętość ejakulatu.Wydzielina tych gruczołów zawiera również:fruktozę,kwas cytrynowy,inozytol,aminokwasy i inne.Głównym zadaniem wydzieliny gruczołów pęcherzykowych jest dostarczenie energii plemnikom i buforowanie pH nasienia.

Prostata-jest najmniejszym gruczołem płciowym dodatkowym u knura.Wydzielina prostaty jest zasadowa i jej główną funcją jest neutralizacja kwaśnego środowiska pochwy.Uważa się ,że to wydzielina prostaty nadaje nasieniu charakterystyczny zapach.

Gruczoły opuszkowo-cewkowe (gruczoł Cowper’a)mają kształt cygarowaty a ich główną funkcją jest produkcja kitu knurzego-tapioki.

W uproszczeniu wydzielina gruczołów płciowych dodatkowych ma za zadanie rozrzedzić plemniki, aktywować ich ruchliwość ,dostarczyć plemnikom energi i zapewnić określone pH (6,8-7,8) ejakulatu,a w warunkach naturalnych dodatkowo zabezpieczyć nasienie przed wypływem z dróg rodnych samicy poprzez wydzielanie tzw. kitu knurzego-tapioki.

Prącie-u knura jest budowy włóknisto-sprężystej i w stanie wzwodu osiąga do 60cm długości.Żołądź prącia ma kształt korkociągu skręconego w lewą stronę i jej zadaniem jest wkręcenie się pomiędzy fałdy szyjki macicy podczas kopulacji.

Fizjologia i patologia spermatogenezy u knurów pozostawia nadal wiele pytań bez odpowiedzi.Podstawowa wiedza na temat procesów zachodzących w jądrach i innych częściach układu rozrodczego knura jest niezbędna do codziennej pracy z tymi zwerzętami i uzyskiwania optymalnych wyników produkcyjnych na fermie.Niestety nadal głównym grzechem farmerów jest pozostawianie knurów bez nadzoru tj. bez badań okresowych krwi –pamiętajmy,że część patogenów przedostaje się do nasienia i knur jest ich roznosicielem-i badań okresowych nasienia.Przyjmuje sie ,że na jednego knura w stadzie przypada około 175-200 loch stada podstawowego.Wskaźnik ten z jednej strony pokazuje jak niewiele knurów potrzeba aby zabezpieczyć krycia na fermie ,z drugiej strony natomiast pokazuje ile ryzykujemy nie kontrolując „jakości” naszych knurów.

Paweł Wróbel